Tâm lý bầy đàn và chứng khoán hành vi

TTCK Việt Nam có một tuần giao dịch ảm đảm với các phiên giảm điểm liên tục. Vn index ngày 21/12 đang ở mức 914 điểm vá giá trị giao dịch chỉ còn ở mức 3.000 tỷ. Trái với kỳ vọng đầu năm VN index sẽ chinh phục mốc 2000 điểm, thì những phiên cuối năm, VN index đang có nguy cơ xuống dưới 900 điểm, với tâm lý lo lắng lan tràn toàn thị trường.

Nguyên tắc đầu tư đơn giản của W,Buffet “tôi tham lam khi mọi người sợ hải !” được nhiều người đồng tình; nhưng rất khó áp dụng trong thực tế đối với nhà đầu tư cá nhân. Tại sao thị trường xuống nhà đầu tư không dám mua vào để thu lợi khi thị trường phục hồi ?, và tại sao khi thị trường tăng mạnh mọi người lại đổ xô mua giá cao để rồi thua lổ !? Đặc điểm này được các nhà nghiên cứu đúc kết lại do “hiệu ứng bày đàn”, mọi người thường có xu hướng đi theo đám đông như hành vị của bày cừu; và do vậy rất dể thua lỗ.

Ngành học Hành vi tài chính đã nghiên cứu hiện tượng tâm lý bày đàn và các hành vi của nhà đầu tư chứng khoán; theo các nghiên cứu  tại TTCK Mỹ từ 1995-2014 thì lợi nhuận trung bình trên TTCK là 9,1%;  tuy nhiên nhà đầu tư cá nhân thường chỉ  chỉ đạt 5,2%, thấp hơn 43% so với mức bình quân. Sự thua lỗ này được cho là do các nhà đầu tư cá nhân thường có hành vi mua – bán  theo những thời điểm không phù hợp vì chạy theo đám đông hoặc do tâm lý cảm nhận về sự thua lỗ….

Kỷ luật đầu tư luôn được các chuyên gia nhấn mạnh, thí dụ cắt lỗ khi danh mục mất 10%. Tuy nhiên, rất ít nhà đầu tư chịu thực hiện nghiên túc để không bị lổ nhiều khi gặp lúc thị trường suy giảm, hoặc cổ phiếu mình đầu tư không đúng. Hành vi này được gọi là  hiệu ứng Disposition do  Daniel Kahneman và Amos Tversky nêu ra. Theo đó  “tổn thất có nhiều tác động tình cảm hơn một lượng tương đương lợi nhuận”.  Với các nghiên cứu này đã kết luận nhà đầu tư không thích bị mất tiền nên không muốn cắt lỗ chịu mất 10%, và sự chần chờ đó đã làm cho họ bị thua lỗ lớn khi thị trường tiếp tục giảm sâu cho đến lúc tâm lý bày đàn xuất hiện để họ phải bán tháo vì lo sợ.  Theo chiều ngược lại, nhà đầu tư lại cảm thấy thích thú khi có một lượng lợi nhuận và muốn hiện thực nó bằng cách bán ra thu lợi thay vì chờ giá lên đúng mức. Thông thường sau khi chốt lời xong, thị trường tiếp tục tăng mạnh, sẽ tạo tâm lý bày đàn mua theo dù giá cp đã cao hơn giá mình bán, rồi sau đó phải gánh khoản thua lỗ lớn khi thị trường quay đầu.

Tóm lại, đối với nhà đầu tư cá nhân muốn thành công trên thị trường thì cần phải tuân thủ một số nguyên tắc về mua – bán chứng khoán theo thời điểm và theo giá trị. Việc quyết định mua hay bán dựa trên các phân tích thị trường và tình hình cổ phiếu sẽ tăng khả năng thành công cho nhà đầu tư. Trong việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu và phân tích thông tin, nhà đầu tư cần tránh 4 định kiến được các nhà nghiên cứu hành vi chứng khoán đúc kết,  thường dẫn đến những quyết định sai lầm trong mua bán. 

1. Xác nhận sai lệch (confirmation bias): nhà đầu tư thường có xu hướng bỏ qua thông tin mâu thuẫn với niềm tin trước đó hoặc tìm kiếm thông tin xác nhận niềm tin trước đó. 

Bài học rút ra là phải tôn trọng các số liệu thu thập cho dù nó có ngược với kiến thức và nhận định của mình. Phân tích cẩn thận các thông tin “không đúng ý mình” để có những quyết định phù hợp sẽ giúp nhà đầu tư không bị thua lổ vì “các nhận định tốt trên thị trường”

2. Theo đám đông (Herding) : Còn được gọi là “hiệu ứng bandwagon”, chăn gia súc là xu hướng cho các cá nhân bắt chước hành động của một nhóm lớn hơn. 

Bài học rút ra chỉ nên nhận định hành vi đám đông để dự đoán xu thế mua – bán của thị trường; chứ không nên theo đám đông khi không đánh giá được vị thế của mình trong các quyết định mua – bán

3. Xu hướng neo (Anchoring bias): Xu hướng dựa quá nhiều vào phần thông tin đầu tiên nhận được.
Bài học rút ra : sự linh động dưa trên các thông tin cập nhật rất quan trọng, và cần thích ứng theo tình hình mới.

4. Hiệu ứng ngược (Disposition): Nhà đầu tư có xu hướng bán CP lãi quá sớm và giữ CP lỗ quá lâu. 

Bài học rút ra : hãy đánh giá thị trường dựa trên các thông tin thu thập tin cậy để quyết định, tránh bị ảnh hưởng bởi tình hình giao dịch trên thị trường, nhất là các giai đoạn cực đoan, tăng hoặc giảm mạnh.

Tâm Đặng